 |
 |
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
 |
 |
|
|
| Kaartverkoop |
|
|
|
 |
 |
 |
|
|
|
Boven is het stil
De toneelversie van het bejubelde romandebuut van Gerbrand Bakker
Helmer van Wonderen, een 55-jarige boer, ‘doet zijn vader naar boven’. Hij haalt de woonkamer en de voormalige ouderlijke slaapkamer leeg, schildert de boel, koopt nieuwe spullen en begint te wachten tot zijn oude, zieke vader nu eindelijk eens sterft. Hoewel Helmer zelf de veranderingen in gang zet, wacht hij af zoals hij al meer dan 35 jaar doet: met zijn kop onder de koeien en zonder al te veel na te denken. Maar een zwerm vogels die niet van het noorden naar het zuiden vliegt, verontrust Helmer, evenals een mysterieuze bonte kraai die hem vanuit de boom voor het huis aandachtig observeert.
Op een nacht staat Riet, de verloofde van Helmer’s verdronken tweelingbroer, op de weg voor de boerderij. Niet veel later verschijnt haar zoon Henk op de boerderij. Dan zijn er drie generaties binnenvetters in één huis. Nauwkeurig in de gaten gehouden door de bonte kraai en buurvrouw Ada.
Auteur
Auteur Gerbrand Bakker ontving in mei 2006 Het gouden Ezelsoor voor Boven is het stil (uitgeverij Cossee), de prijs voor het best verkochte literaire debuut. Ook was het boek genomineerd voor de Libris Literatuurprijs 2007, de Selexys Debuutprijs en de Tiplijst ( voorheen ‘longlist’) van de AKO Literatuurprijs. Boven is het stil is momenteel in Engeland, Duitsland, Australië en Denemarken verschenen, nog 7 landen zullen volgen. Daarnaast komt er een verfilming van Boven is het stil.
Gebrand Bakker kwam naar een repetitie van Boven is het stil kijken, zie zijn weblog op 18 en 19 maart 2009
Tekstbewerking
Stany Crets, Vlaams auteur, acteur en regisseur, tekent voor de theaterbewerking van deze roman.
Het Vervolg speelde eerder Oud Papier van hem. Andere toneelteksten van zijn hand zijn onder andere Och Mens, Vrijen met Dieren en Fierer. In 2002 kreeg hij de prestigieuze Edmond Hustinxprijs voor toneelschrijvers.
Regisseur
Annelore Kodde maakte eerder bij Het Vervolg Kleine Teun, Interiors en Lunch. Andere regies van haar hand zijn Eerste Bloei bij Toneelgroep Oostpool en Vet Varken bij theatermakersgroep De Queeste. In haar repertoirekeuze tekent zich een voorliefde af voor hedendaagse teksten. Deze gaan afwisselend over de woordenstroom van de grote stad en de stilte van het platteland. Ze toont in haar voorstellingen een sterk oog voor de mens achter zijn bewoordingen.
Rolverdeling
Tekst: Gerbrand Bakker
Theaterbewerking: Stany Crets
Regie: Annelore Kodde
Spel: Hans van Leipsig, Mieneke Bakker, Rick Paul van Mulligen en Paul Hoes
Saxofoon: Pieter Ubbels
Decorontwerp: Geert Peymen
Kostuumontwerp: Jorine van Beek
Lichtontwerp: Jan Harm Wagner
Muziekontwerp: Huibert Jan Vader
Try-outs: di 24, wo 25, do 26 maart 2009
Avant-première: vr 27 maart 2009
Première: za 28 maart 2009
Voorstellingen: di 31 maart t/m za 25 april 2009 (niet op zon- en maandagen)
Inleidingen: woensdag 1 april (met Gerbrand Bakker en Annelore Kodde), donderdag 16 april (met Annelore Kodde) 2009
Aanvang: 20.30 uur (einde plm 22.20 uur) (inleidingen: 19.15 - 19.45 uur) Derlon Theater, Plein 1992 Maastricht
Uitgebreide ontmoeting met auteur Gerbrand Bakker en regisseur Annelore Kodde
op zaterdag 4 april 2009 om 19.00 in Centre Ceramique. Combi-tickets voor voorstelling en ontmoeting á € 20,- te verkrijgen aan de balie van Centre Ceramique (043-3505600) en via de kassa van het Derlon Theater (043-3503050).
NRC Handelsblad , 31 maart 2009, door Anneriek de Jong
‘Boven is het stil’ toont verwondingen van een zwijgende boer
Een boerderij. Dat is de plaats van handeling in Gerbrand Bakkers roman Boven is het stil. In de enscenering die Annelore Kodde van het boek maakte, voor de Maastrichtse theatergroep Het Vervolg, zie je weinig van het boerenleven terug. Op de trap van het hellende podium ligt wat aarde: dat is eigenlijk alles. En, ja, de wolken boven de Hollandse polder worden op dat podium geprojecteerd; ze trekken langzaam over.
Dat het platteland toch tot in alle poriën van het publiek doordringt komt vooral door de taal. De stugge maar ook van natuurlyriek barstende taal van Bakker en de trage, meer pauzes dan woorden bevattende taal van Kodde. In die pauzes hoor je de stilte. En uit de stilte maakt zich soms een geluidje los, zoals het bedreigende gekras van een bonte kraai.
Het is niet allen het land dat stilte produceert. Ook de personages dragen eraan bij. Hoofdpersoon Helmer van Wonderen is een verstokt binnenvetter. Andere mensen houdt hij van zich af. Hij heeft geen vrouw, geen kroost, geen vrienden. Paul hoes speelt de 55-jarige solitair met langzame gebaren en een zwaarmoedige oogopslag. Dankzij de monologues intérieurs, die bewerker Stany Crets kunstig door de dialogen heeft vlochten, leren we hem haast even goed kennen als Helmer in het boek, die daarin de verteller is.
Stukje bij beetje geeft het stuk Helmers geheimen prijs, zijn verlangens, angsten en verwondingen. De dood van zijn tweelingbroer, haast veertig jaar geleden, kwam hij nooit te boven. Henk en Helmer waren één. Maar toen kwam het meisje Riet (gespeeld door Mieneke Bakker). Zij pakte Henk van Helmer af, zij werd Henks verloofde. En ze reed met hem van de dijk af, in het IJsselmeer, waarin Henk verdronk. Vaders uitverkoren zoon was er ineens niet meer. Hij moest het met Helmer doen. Die brak zijn studie af en deed wat zijn vader hem opdroeg, op de boerderij.
Helmer haat zijn vader. “Jij hebt mijn leven verpest”, zegt hij eens. Maar hoeveel schuld kun je een ander geven aan jouw desillusies? Wat is aan het lot te wijten en wat aan persoonlijke passiviteit?
Schuwheid en schuldgevoelens, onhandigheid en onverwerkte trauma’s verbinden deze mensen met elkaar en drijven hen uiteen. De momenten van toenadering en van tederheid zijn zo schaars dat ze extra waarde krijgen. Mooi is de plotse intimiteit tussen Helmer en Riets zoon (Rick Paul van Mulligen), die ook Henk heet en die heel even de rol van de dode tweelingbroer op zich neemt.
De bewerkers halen nog meer erotiek naar boven. De schuchtere liefde van Helmer voor een knecht, verbeeld door de ronddwalende saxofonist Pieter Ubbels, krijgt meer aandacht dan in de roman. En dan is er nog een buurvrouw (Mieneke Bakker, in een dubbelrol) die ook liefde wil.
Intussen ligt vader Van Wonderen op zolder weg te kwijnen. Zoonlief heeft hem van beneden naar boven versleept om van hem af te zijn. Maar zo snel gaat dat niet. Die vaderrol is misschien wel de moeilijkste van allemaal in Boven is het stil. Want enerzijds moet de oude man zwakheid en lijden tonen, anderzijds blijft hij toch de ruwe kerel die hij altijd was. Acteur Hans van Leipsig neigt te veel naar dat laatste: vanuit bed maakt hij luidkeels zijn wensen kenbaar, zonder kwetsbaarheid.
Dat is jammer, maar de voorstelling kan het hebben. Kodde, die bij Het Vervolg al eerder het boerendrama Kleine Teun regisseerde, heeft genoeg gevoel voor de tragiek van zwijgzame plattelanders. In de stilte smeulen emoties die niet zo gauw doven.
Dagblad De Limburger, 30 maart 2009, door Jos Prop
Imponerende bewerking geprezen boek ‘Boven is het stil’
Hoe vertel je op het toneel een roman waarin het landschap als het ware een hoofdrol vervult? Zo dus. Zoals Annelore Kodde dat doet. Door het accent van de vertelling te verschuiven. Zij focust haar verhaal op de drie mannen die zich op de boerderij bevinden. Drie generaties binnenvetters die wel samen wonen, maar niet samen kunnen leven. Net zoals in de veel geprezen debuutroman van Gerbrand Bakker wordt de gelijknamige voorstelling verteld vanuit het perspectief van de oudste zoon Helmer. Hij heeft de plaats van zijn overleden tweelingbroer op de boerderij in moeten nemen. Nu heeft hij er genoeg van. Hij brengt zijn oude vader naar boven om hem daar te laten sterven. In de hoop daarna de rol van plaatsvervanger af te kunnen leggen en met een eigen identiteit een nieuw leven binnen te stappen. Ooit. In Denemarken, het land dat symbool staat voor zijn verlangen naar vrijheid.
Helmer zit vol wrok. Zijn motoriek is ruw, zijn taal bondig. In het begin van de voorstelling is hij ook een nerveuze, angstige vogel in een te groot mannenlijf. Hij kijkt schuw om zich heen. Hij schrikt van het geroep van zijn vader. Hij is zichzelf niet en nooit geweest, zoals Acda en de Munnik zingen. Hij zit gevangen in een plaatsvervangend leven en in zijn homo-erotische gevoelens, op een plek waar hij niet wil zijn. Terwijl de klok op vaders´ kamer tikt en de tijd verstrijkt…….
De voorstelling wordt gedragen door een sterk acterende Paul Hoes. Hij geeft Helmer de brute kracht en de twijfel, de boosaardige wrok en de zwakte, de koppigheid en de hunkering waarmee hij zich door het leven moet worstelen. En op het ultieme moment van kleinheid wordt hij groots. Wanneer hij zijn hoofd onder de uitgestoken hand van zijn vader wrikt en daarmee lichamelijke affectie afdwingt, wordt de reus het kind dat hij had willen zijn. Een ontroerend poëtisch moment. Zo zijn er meer sterke beelden die Helmers´ innerlijke onrust tonen. De klanken van de saxofoon, maar ook en met name het klankloze geblaas erop wanneer hij onrustig in zijn bed ligt te woelen. Veelzeggend! De opgewonden manier waarop hij achterwaarts de trap oploopt en met zijn hakken steeds tegen de treden klotst, terwijl hij vertelt dat hij zijn broer tijdens een vrijpartij begluurde. En nog heel veel meer.
Over het sterk hellende speelvlak (prachtig ontwerp van Geert Peymen) glijden de Hollandse wolken en de golven van de zee. En ondertussen heeft Helmer eindelijk een eigen naam (lees: identiteit) gekregen: ´Ezelman´. Hij is vrij, maar alleen. De roman "Boven is het stil" is zeer de moeite waard. Deze voorstelling ook.
de Volkskrant 30 maart 2009, door Anette Embrechts
Moeizame jaren in kille polder
Acteur Paul Hoes heeft uitzicht noch inzicht nodig voor de belichaming van een gefnuikt mensenleven.
Amsterdam - Wat zou de regisseuse doen met de natuurbeschrijvingen van het Noord- Nederlandse platteland? Juist het in woorden geschilderde uitzicht over de veenweidegebieden boven Amsterdam maakt de roman Boven is het stil ( 2006) van Gerbrand Bakker mede tot een sterk debuut. De persoonlijke strijd van de 55-jarige boerenzoon Helmer om op de valreep zijn eigen leven te mogen leven en niet dat van zijn verdronken tweelingbroer Henk, tekent zich af tegen de onverschillige schoonheid van Waterland. Hoe visualiseer je dit in het theater?
Niet, heeft regisseuse Annelore Kodde bij het Maastrichtse gezelschap Het Vervolg gedacht. Nou ja, een klein beetje: aan het slot trekken er geprojecteerde wolken over de houten vlonder, en kabbelende golven. Als symbool van de nieuwe horizon die Helmer wacht in Denemarken, na zijn moeizame jaren in de polder. Verder heeft Kodde de natuur weggelaten: geen uitzicht, geen schapengeblaat, geen koeiengeloei. Het decor is een hellend vlak, omzoomd door kil tl-licht, met middenin een met turf bedekte trap. Boven ligt de bedlegerige vader, door Helmer daar weggestopt, uit wraak voor de doem op zijn gedwongen boerenleven.
Helmer verblijft meestal beneden, ook een karige omgeving, maar daar brengt buurvrouw Ada nog af en toe een mand appels en arriveert post of onverwacht bezoek uit het verleden. Zonder uitzicht komt het in de voorstelling Boven is het stil aan op inzicht in de relatie tussen Helmer en de mensen om hem heen. In het boek worden die verhoudingen nergens uitgebeend: veel broeit onderhuids en leunt op onuitgesproken gedachten over ‘wat als…?’. Die geheimzinnigheid werkt op toneel in eerste instantie remmend.
Lange tijd blijven Helmer (Paul Hoes) en zijn vader (Hans van Leipsig) met korte, harde dialogen steken in norse afstandelijkheid. Van Leipsig klinkt net te fit voor een bedlegerige bejaarde, zijn stramme motoriek ten spijt. Fraai verbeeld is wel zijn sterfbed, midden op de turftrap.
De voorstelling wordt spannender als Riet (Mieneke Bakker) ten tonele verschijnt, met in haar kielzog haar zoon Henk (Rick Paul van Mulligen). Het bonkige lijf van Hoes gaat met gezonde weerzin gloeien van de jeugdige aanwezigheid. Zijn latente homoseksualiteit - voorkomend uit een gecultiveerde verliefdheid op zijn gestorven tweelingbroer - krijgt muzikale weerklank in fysiek spel met saxofonist Pieter Ubbels (als knecht Jaap). Mondjesmaat verandert Hoes van stuurse binnenvetter naar verlangend wezen. Zijn gedrag blijft gevoelsarm, maar zijn vlees rilt en zijn ogen vonken tussen al die verschillende vormen van mannelijkheid op het hellend vlak (knecht, puber, vader) en het vleugje vrouwelijkheid aan de flanken (weduwe Riet en buurvrouw Ada). Hoes is sterk op dreef als aards centrum van deze rustige voorstelling. Een acteur die uitzicht nog inzicht nodig heeft, voor de belichaming van een gefnuikt leven.
Noord Hollands Dagblad, 30 maart 2009, door Wijbrand Schaap
Boer zoekt broer bij Het Vervolg
Acteur Paul Hoes is er gewoon heel erg goed in - als híj een onhandige, wat morsige landbouwer speelt, dan geloof je hem. Net als wanneer hij een onderknuppel is in een Vondeltragedie. Dat is een bijzonder acteertalent, waarmee Hoes zich een waardig opvolger toont van Lou Landré, die eerder zulke rollen vleugels wist te geven.
Voor de toneelbewerking van Gerbrand Bakkers bestseller ’Boven is het stil’ kon Theatergroep Het Vervolg zich dus geen betere acteur wensen dan Paul Hoes.
Hij is de binnenvettende boer die op zekere dag zijn oude vader ’naar boven doet’, het huis aan kant maakt, en gaat wachten op wat het leven hem gaat bieden.
Maar anders dan een zwerm vogels die verkeerd vliegt, overkomt hem niet zo bar veel, behalve dan het besef dat hij veel, zo niet alles is kwijtgeraakt toen zijn broer bij een verkeersongeluk is verdronken. En dán komt de zoon van de vriendin van die broer dus op, en verandert er van alles.
Hoes vertelt het innemend en met een mooie relativerende toon.
Regisseur Annelore Kodde heeft voor een strakke en sobere vorm gekozen. Bewerker Stany Crets fileerde de toch al kale zinnen van Gerbrand Bakker tot een sober maar boeiend toneelstuk van iets meer dan anderhalf uur.
Vier acteurs en een saxofonist geven een sfeervol beeld van een simpel boerenleven, waarin alles vooral draait om mannen, klei en beesten, en waarin vrouwen dood, afwezig of gewoon een beetje raar zijn.
De homo-erotiek waar dat toe leidt, komt door deze bewerking helder naar voren, helderder in elk geval dan in het boek van Bakker.
Of dat een probleem is, is de vraag. Immers: je kunt een boek nooit volledig recht doen op het toneel en dat moet je eigenlijk ook niet proberen. Het is al moeilijk genoeg om een avond lang kijken naar binnenvetters interessant te houden.
Dat lukt de spelers echter goed. Mieneke Bakker heeft daar dan wel wat meer moeite mee, omdat ze zowel de benige buurvrouw als de engelachtige Riet moet spelen. Dat leidt tot uitvergrotingen die op de première nog wat te extreem waren.
Daarnaast is Hans van Leipsig echter breekbaar en koddig genoeg als vader. Rick Paul van Mulligen geeft iets teveel van de sluimerende fysieke spanning weg. Het overtuigende spel van Paul Hoes dringt die minpuntjes echter allemaal naar de achtergrond. Met hem ga je mee, al is het naar Denemarken.
Trouw, 30 maart 2009, door Hanny Alkema
Sluimerende identiteit van een boer tegen wil en dank
Bonkig en stug zijn ze, de personages in “Boven is het stil”. Het taalgebruik dat Gerbrand Bakker hen in de mond legt is navenant. Korte zinnen, stroeve woorden. Zelfs in het relaas van de verteller/ik-figuur worden gevoelens amper verwoordt. Bakker hanteert een mooi onderkoelde verhaaltrant, die de lezer de ruimte geeft tussen de regels door te lezen en een vermoeden te krijgen van emoties, waarvan de “ik”en de anderen zich nauwelijks bewust lijken.
(...)
Al die jaren ongetrouwd en boer tegen wil en dank, als vervanger van zijn ooit verdronken tweelingbroer, wordt hij juist dan geconfronteerd met de puberende zoon van diens toenmalige verloofde. Ook al zo onbeholpen op zoek naar zijn identiteit.
Gezien haar repertoirekeus – ‘Lunch’van Steven Berkoff, ‘Kleine Teun’van Alex van Warmerdam – heeft regisseuse Annelore Kodde wel wat met het moeizame gestuntel van mensen die welsprekendheid niet met de paplepel is ingegoten. Op de sterk hellende vloer en met aarde belegde trap, die vormgever Geert Peymen als boerenambiance bedacht, vertaalt Kodde dat in een passend houterig bewegingspatroon. En een veelzeggende gebarentaal: een stramme arm omhoog zonder te kijken als dagelijkse groet. Met als gevoel vol contrapunt nog een saxofonist als de vroegere knecht, die toen zo delicaat Helmers sluimerende homofilie beroerde.
‘Boven is het stil’ is met zorg gemaakt en krijgt desondanks geen onderhuidse gelaagdheid. Met name Hoes als Helmer krijgt te weinig gelegenheid het geschutter van zijn personage meer diepte te geven. Dat wreekt zich vooral in de relatie tussen Helmer en puberjongen, die als het ware wordt afgeraffeld in plaats van te tonen hoe die het diep weggestopte gevoelsleven van Helmer doet ontwaken. Wel vaker vergeten regisseurs de mimische instincten van hun acteurs te prikkelen. De beeldende kracht van de enscenering kan daar alleen maar bij winnen.
De Telegraaf, 30 maart 2009, door Marco Weijers
Ingehouden polderdrama
Al vijfendertig jaar hangt Helmer met zijn kop onder de koeien, zoals hij dat zelf uitdrukt. Niet dat er veel te kiezen viel, komen we te weten in Boven is het stil. Na de onverwachte dood van Henk moest Helmer als enige overgebleven zoon zijn eigen dromen opgeven en de boerderij leren bestieren. Het verlies van zijn tweelingbroer maakte van hem een halve man, die bovendien niet meer aan (zijn eigen) leven toekwam.
Boven is het stil is gebaseerd op Gerbrand Bakkers gelijknamige roman uit 2006, een literair juweel dat zich lastig laat bewerken. Niet alleen omdat het polderlandschap zich in het boek vrijwel tot een personage ontpopt, maar vooral ook omdat de schrijver veel gebeurtenissen impliciet laat. Toch waagt het Maastrichts gezelschap Het Vervolg een moedige poging het verhaal naar het toneel te vertalen.
Acteur Paul Hoes is in het stuk een mooie Helmer, bonkig en stuurs. In de eerste scène zeult hij zijn vader (Hans van Leipsig) naar boven, de voormalig potentaat die nu oud en ziek is. Dan stampt hij weer naar beneden, over het schuin oplopende speelvlak dat voor boerderij doorgaat. Geprojecteerde wolkenlucht en potaarde op de trap moeten in het decor de suggestie van een landelijke omgeving wekken.
Helmers actie markeert een begin van veranderingen die volgen op jarenlange stilstand. In de tekstbewerking van de Vlaamse (toneel)auteur Stany Crets zijn die gebeurtenissen keurig verwerkt, al is het onderlinge verband lang niet altijd helder. Duidelijk wordt wel dat Helmer door nieuwe ontmoetingen vooral de confrontatie aan moet met zichzelf. Zijn verleden , zijn verdriet, zijn onderdrukte (seksuele) verlangens en zijn dromen over Denemarken dringen zich steeds meer aan hem op.
Deze toneelversie van Boven is het stil doet niet volledig recht aan de rijkdom van beelden, associaties en parallellen die het boek biedt. Toch reikt Annelore Kodde in haar regie voldoende aanknopingspunten aan om te blijven boeien. Zo bleef een deel van Bakkers poëtische taal behouden en krijgt ook zijn droge humor in goed getimede een-tweetjes de ruimte. Verder verstreken saxofoonklanken van Pieter Ubbels de sfeer van weemoed in dit ingehouden polderdrama, over een man die eindelijk leert om één en alleen te zijn.
Voor de pers
Persbericht 29kb word
Foto's:
Fotograaf: Ben van Duin (naamsvermelding verplicht!)
Op de foto: Hans van Leipsig en Paul Hoes
klik op de foto om te downloaden
1139kb jpg
Op de foto: Paul Hoes en Mieneke Bakker
klik op de foto om te downloaden 749 kb jpg
Op de foto: Pieter Ubbels en Paul Hoes
klik op de foto om te downloaden 566kb jpg
Op de foto: Hans van Leipsig en Paul Hoes
klik op de foto om te downloaden 940kb jpg
Op de foto: boven-Hans van Leipsig
beneden- Rick Paul van Mulligen en Paul Hoes
klik op de foto om te downloaden 1088kb jpg
Op de foto: boven-
Pieter Ubbels
beneden- vlnr Hans van Leipsig,
Paul Hoes, Rick Paul van Mulligen
klik op de foto om te downloaden
954 kb jpg